Özel Asansör Uygulamaları ve Kullanılan Kılavuz Standartlar

Yayın TarihiTemmuz-Ağustos, 2020 Erol Akçay-Liftinstituut Solutions LLC-Teknik Direktörü Yazdır

Günlük hayatta kullandığımız pek çok kaldırma makinasına asansör dememize karşın, Asansör Yönetmeliği ve asansörlerin montaj standardı olan EN 81-20 bu cihazların çoğunu kapsamamaktadır. Asansörlerin kurulum ve güvenlik koşullarını belirleyen EN 81-20’ye göre dikey eksen ile 15 dereceden fazla açı yapan kaldırma ekipmanları, hızları 0,15 m/s ‘den düşük olan cihazlar, valf basıncı 50 mPa üzerindeki makinalar ve bir askı sisteminin hareket ettirilmesiyle çalışmayan makinalar asansör olarak değerlendirilmemektedir.

Dolayısıyla, füniküler sistemler, makaslı platformlar, yatay hareket eden makinalar, engelli kişiler için kurulan merdiven asansörleri, hidrolik kaldırma platformları vs. asansör olarak isimlendirilseler de esasen özel uygulamalar olup Avrupa kaynaklı Makine Emniyet Yönetmeliği ve çeşitli özel standartlara tabidirler.

Amerikan kaynaklı ASME A17.1’de ise bu asansörler bölüm 5’te Özel Asansör Uygulamaları başlığı altında verilirler. Bu asansörlerin piyasaya arzı bulundukları bölgeye göre ya Makine Emniyet Yönetmeliği ve bu yönetmelik altında (varsa) bir harmonize standart veya Kuzey Amerika kaynaklı ANSI standartlarına uygunluk ile mümkündür. Genel olarak bu cihazların sık karşılaşılan uygulamaları şöyledir;

Füniküler sistemler

Bu tip asansörler için dünyada EN 81-22 ve ASME A17.1 kullanılabilmektedir. 15 ila 75 derece arasında eğimli bir yol üzerinde halatlar yardımıyla çekilen bir kabinin olduğu sistemleri ihtiva ederler. Pek çok farklı ölçekte uygulamaları mevcuttur. Kamusal alanlarda bir raylı kitle taşıma aracı olarak veya otellerde yolcuları dış ortamda yapıların üst kısımlarına taşıma amacıyla sıklıkla kullanılırlar.

Engelli Platformları

Tekerlekli sandalye asansörleri ve engelli platformları engelli kişilerin merdivenler boyunca veya iki kat arasından yarı kapalı bir kabinle taşınmasını sağlayan cihazlardır. ASME A17.1 ve EN 81-40 standartları bu cihazların yapım yöntemleri ve hesaplamaları konusunda kılavuz görevi yapabilirler. Özellikle asansörle ulaşımın mümkün olmadığı seviye farklılıkları içeren yapı bölümlerinde engelli erişimini sağlamaya yönelik tamamlayıcı cihazlardır.

Heliport asansörleri

Özellikle yüksek binalarda helikopter pistlerine çıkan ve çatı katında son katı açılıp kapanabilir tip asansörlerdir. Pistte yükselti olmaması için Helikopterlerin iniş anında kat seviyesinin altında, helikopter indikten sonra ise kat seviyesinin üstünde olmaları gerekir. Ambulans helikopterler gibi sedye veya eşya taşıma zorunluluğu olan pistlerde kullanılırlar. Avrupa standartları bu tip asansörler konusunda oldukça detaylı risk analizleri gerektirseler de ASME A17.1 bölüm 5.6 konu hakkında detaylı yapım kuralları içerdiğinden yapım aşamasında kılavuz olarak kullanılması mümkündür.

Gemi Asansörleri

Temelde standart bir yolcu asansörü özelliği gösterseler de gemilerde kullanılan asansörler yüksek salınımlardan dolayı ekstra kılavuzlamaya ve acil çıkış donanımlarına ihtiyaç duyarlar. Rayların ve kılavuz patenlerin geminin yatay ve dikey eksenlerde yaptığı salınımı absorbe etmesi ve kabinin raylardan çıkmasını engellemesi gerekir. Kat kapılarının mekanizmaları ve yangın dayanımları normal asansörlerden farklıdır. Bu yüzden fiyatları da normal asansörlerin 2 ila 3 katı olabilmektedir. Bu asansörler ISO 8383 standardı ve ASME A17.1 bölüm 5.8’e göre imal edilirler.

Maden Asansörleri

Bu tip asansörler temelde high-rise diye tabir edilen kule asansörlerinin donanımlarıyla benzerlik göstermelerine karşın, kuyularındaki yangın koruma ihtiyaçları ve duraklar arasındaki mesafelerden dolayı katlar arasında kalan kabinden yolcu kurtarmaya dönük gereksinimler standart asansör donanımlarına eklemeler yapmayı gerektirir. Yine ASME A17.1 Bölüm 5.9 bu asansörlerin yapım kurallarını açıklayan bilgiler vermektedir. Madenlerin derinliğine göre imal edilen bu makinaların üretim aşaması uzun zaman alabilmektedir.

Araç Asansörleri

Sadece araç veya eşya taşımaya yönelik tasarlanmış büyük kapasiteli asansörlerdir. Araç servislerinde veya galerilerde sıklıkla karşımıza çıkarlar. Bu asansörler için EN 81-31 ve ASME A17.1 tasarım kriterlerini vermektedir. Temel olarak insanların içeriden kullanması mümkün olmayacak şekilde tasarlanırlar. Genelde hidrolik bir kaldırma sistemi tarafından güçlendirilen bu tip asansörlerin çok büyük kapasiteli örneklerini görmek mümkündür.

Yukarıda belirtilen tip cihazlar dışında pek çok farklı kaldırma ekipman uygulaması da mevcuttur. Bu tip makinaların üretimlerinde ve alımlarında doğru harmonize standartların kullanımı güvenlik açısından elzem olup, salt genel bir yönetmeliğe göre yapılan üretimler güvenlik riskleri barındırabilirler. Ülkemizde asansörler güvenlik denetiminden geçerken bu tip makinalar asansör olarak kimlik numarası almadığından rutin denetimlerden uzak kalabilmektedir. Bu yüzden üretim standardının bilinmesi ve uygun denetimlerin yetkin kuruluşlarca yapılması güvenliğin koruması açısından son derece önemlidir.