Asansör Kabin İçi Malzemelerin Yangına Tepki Performansının TS EN 13501-1 Standardı Kapsamında Değerlendirilmesi

Yayın TarihiOcak-Şubat, 2018 Metehan Çalış - Türk Standardları Enstitüsü Yapı Malz. Yangın ve Akustik Lab. Müdürü Yazdır

Bilindiği üzere ülkemizde inşa edilen binaların ve bu binalarda kullanılan malzemelerin yangın ile ilgili uyması beklenen performansları Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmelik [1] içinde tanımlanmış olup, asansör kabin malzemeleri kullanımına yönelik belirlenmiş özel bir şart bulunmamaktadır.

Asansörler özelinde yangına dayanım özelliği olarak asansör kat kapılarının taşıması gereken özellik olarak “Asansör kapılarının yangına karşı en az 30 dakika dayanıklı ve duman sızdırmaz olması, yapı yüksekliği 51.50 m’ den yüksek binalarda yangına karşı en az 60 dakika dayanıklı ve duman sızdırmaz olması gerekir.” denilmektedir. Bu performansa ilişkin olarak TS EN 81-58 standardına göre yapılan yangına dayanım testinde, asansör kat kapısının yangının asansör kuyusundan katlara yayılmasını önlemek üzere bir yangın bariyeri vazifesi görmesi temsil edilmektedir.

Genel manada ise Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliğin binalarda kullanılacak malzemelere ilişkin “Yangına karşı güvenlik bakımından, kolay alevlenen yapı malzemelerinin inşaatta kullanılmasına müsaade edilmez. Kolay alevlenen yapı malzemeleri, ancak, bir kompozit içinde normal alevlenen malzemeye dönüştürülerek kullanılabilir.” hükmü bulunmaktadır. Buna göre yönetmelik Ek 2-Ç bölümünde bulunan malzemenin yanıcılık özelliğine bağlı olarak karşılık gelen TS EN 13501-1 standardında yer alan yangına tepki sınıfları tablosuna göre F sınıfında (Kolay Alevlenici) hiçbir ürünün yapı içinde kullanımına müsaade edilmemektedir.

Asansör kabinlerinde kullanılacak malzemelerin yangına tepki performansı ile ilgili olarak Türk Standartları Enstitüsü Belgelendirme Kriteri olarak yayımlanan “TSE K 518: Temmuz 2016 Asansör Kabini”nde [2] ve “TS EN 81-20: 2014 Asansörlerin yapım ve kurulumu için güvenlik kuralları – İnsan ve eşyanın taşınması için asansörler – Bölüm 20: İnsan ve eşya asansörleri” [3] standardında ilgili sınıflar belirlenmiştir.

Hem standart hem de kriter içinde asansör kabin kapısı, zemini, duvarı, tavanı ve kabinde kullanılan dekoratif malzemeler (özellikle kaplamalar) için öngörülen yangına tepki performansı ve buna ait yangına tepki sınıfları şu şekilde verilmiştir.

Kabin gövdesinin yapı desteklemesi, alev almaz malzemelerden yapılmalıdır.

Kabin zemini, duvar ve tavan son işlemleri için (rötuşlarının) seçilen malzemeleri, aşağıda listelendiği gibi TS EN 13501-1’in gereklerine uygun olmalıdır:

  • Zemin kaplaması: Cfl-s2;
  • Duvar: C-s2, d1;
  • Tavan: C-s2, d0.

Boya rötuşları, duvar üzerindeki 0,30 mm’ ye kadar lamineler ve çalıştırma tertibatı gibi donanımlar, aydınlatma ve göstergeler yukarıdaki gereklerden hariç tutulmuştur.

Buna göre kabin içi malzemelerinin yangın oluşumunda katkısının çok kısıtlı seviyede olması kabul edilebilir durumdadır. Asansör kabin içi malzemelerin C sınıfında yer alıp almadığının belirlenmesinde TS EN ISO 11925-2 [4] ve TS EN 13823 [5] deneyleri ile zemin malzemeleri için TS EN ISO 9239-1 [6] standartları kullanılmaktadır.

TS EN ISO 11925-2

Düşey konumlu olan elemanlara uygulanan bu metotta sigara çakmağı alevini temsil eden bir alev kaynağının numunenin yüzeyine ve kenarına 30 sn uygulanması ile deney gerçekleştirilir. 6 tekrarlı olarak 250x90 mm ebatlı numune üzerinde belirlenen süre (30 sn) uygulanan alevin numune üzerinde bıraktığı yanma izi deney sonunda ölçülür ve bu yanma boyunun 150 mm’yi aşmaması beklenmektedir. Deney sırasında yanan damlacık oluşup oluşmaması ve bu damlacıkların numune altında yer alan filtre kâğıdını tutuşturup tutuşturmadığı da gözlemlenmektedir. Bu deney normalde E veya F sınıfı belirlenmesinde kullanılsa da TS EN 13823 ile birlikte kullanıldığında B,C,D sınıflandırmasının belirlenmesinde de kullanılır.

TS EN 13823 (SBI)

Oda köşesinde konumlanmış olan bir çöp kovasının (wastepaper basket) yanmasını temsil eden ve A2, B, C, D yangına tepki sınıflandırmasında kullanılan bir metot olup numune kurulumu için kullanılan genel şablon Şekil-5’ teki gibidir. Bu metot ile yanan ürünün HRR - ısı salım hızı (kW- heat release rate), THR - toplam ısı salımı (MJ – total heat release) ve duman üretim hızı (m2/sn – smoke production rate) ölçülmektedir. Bunun yanı sıra deney sırasında numune uzun kenar üzerinde yanal alev ilerlemesi (LFS) ve genel olarak yanma sırasında yanan düşen parçacıkların olup olmadığı da gözlemlenmektedir.

Bir yapı malzemesinin C sınıfı yangına tepki performansı için SBI deneyinde FIGRA0,4MJ ve THR600s değeri önem taşımaktadır. TS EN 13501-1 standardında bu kriterler şu şekilde tanımlanmaktadır:

FIGRA0,4MJ: 0,4 MJ’luk bir THR eşik değeri kullanılarak belirlenen, numuneden ısı çıkış hızının en yüksek değeri ve oluşma süresi.

THR600s: 600 s içinde açığa çıkan toplam ısı (MJ)

3 tekrarlı numune üzerinde elde edilen sonuçlarda tutarlılık olmaması durumunda deney sayısı 5’e tamamlanmakta ve birbiri ile tutarlı olan sonuçlar dikkate alınmaktadır.

Numune kurulumunun son kullanım şekline olabildiğince benzetilmesi önem arz etmektedir. Deney, son kullanımda deney sonuçlarının geçerlilik alanını belirlemek üzere, numune EN 13238’de belirlenen Kalsiyum Silikat (CaSi) levhalar, ahşap esaslı levhalar veya metal paneller gibi bir altlık üzerinde ardında boşluklu veya boşluksuz olarak montaj yapılır. Eğer kullanıma ait yatay ve dikey derzler var ise bunlar da deneyde temsil edilmelidir.

Köşe şeklinde oluşturulan numunenin 30 kW lık ısı salım hızına sahip bir brülör tarafından yakılması ile deney gerçekleştirilmektedir. Deney süresi 1 tekrar için yaklaşık 21 dk. dır.

Numunelerin deney öncesinde standart koşullarda şartlandırılması büyük önem arz etmekte olup şartlandırma süresi numune tipine bağlı olarak 48 saatten 8 haftaya kadar değişmektedir.

TS EN ISO 9239-1

Zemin malzemelerine özel olarak kullanılan bu metotta yatay konumlu malzeme üzerine 30° açı ile konumlanmış gaz yakan bir panel üzerinden standartta belirlenen ve mesafeye bağlı bir ısı akısı (panele en yakın belirlenmiş noktada 10.9 kW/m2 ile en uzak noktada 1.1 kW/m2 arasında) bulunmaktadır. Bu ısı akısı ve küçük alev başlığı karşısında zemin üzerinde oluşan yanmanın numune üzerindeki ilerleme boyu ölçülmektedir. 3 tekrar şeklinde 230mmx1050 mm ebatlı zemin kaplama veya kaplama sistemi üzerinde yapılan bu deney sonucunda yanma boyu yanı sıra ortalama kritik ısı akısı (CHF – critical heat flux) ve ortalama duman üretimi (%.dk cinsinden) de ölçülmektedir. Zemin uygulamasının diğer yangına tepki deneylerinde olduğu gibi nihai kullanımı temsil etmesi önem arz etmektedir. Dolayısı ile kullanılan altlık, ilgili ise elemanın sabitlenmesinde kullanılan mekanik veya fiziksel sabitleme tipi, ilgili ise kullanılan yapıştırıcının m2 tüketim miktarı gibi hususlar önem arz etmektedir.

TS EN 13501-1

TS EN 13501-1, Yukarıda belirtilen deney metotlarına göre elde edilen sonuçların, belirlenmiş olan limit değerlere göre yapı malzemelerinin yangına tepki performansının A1-F arasında sınıflandırılma şartlarını belirleyen standarttır [7].

Asansör kabinlerinde zemin hariç uygulanan malzemelerin C sınıfını sağlaması için gereken deney sonuçları TS EN 13501-1 standardında şu şekilde verilmiştir.

a) EN ISO 11925-2

30 s süreyle yüzeyden aleve ve gerekli görüldüğü durumlarda kenardan aleve maruz kalma şartları altında, aleve maruz bırakıldıktan sonraki 60 s içinde deney alevini uygulama noktasından düşey olarak 150 mm’den fazla alev yayılması bulunmamalıdır.

b) TS EN 13823

Numunenin kenarında yanal alev yayılması (LFS) olmamalıdır.

FIGRA (= FIGRA0,4 MJ) ≤ 250 W/s

THR600s ≤ 15 MJ

Zemine uygulanan malzemeler veya sistemler için ise Cfl sınıfını sağlaması için gerekli şartlar şunlardır:

Mamul, aşağıda belirtilen kriterlerin tamamını sağlamalıdır:

a) TS EN ISO 11925-2

Mamul, Sınıf Efl için belirlenen kriteri sağlamalıdır. [Efl için standartta verilen kriter: Yüzeyden aleve 15 s süreyle maruz bırakılma şartları altında, uygulama süresinden sonraki 20 s içerisindeki deney alevi uygulama noktasından düşey olarak 150 mm’den fazla yayılma göstermemelidir.]

b) TS EN ISO 9239-1

Kritik ısı akısı ≤ 4,5 kW/m2

Değerlendirme

Asansör kabin içi kaplamaların daha çok büyük ölçekli ayna, paslanmaz metal levhalar, dekoratif amaçlı ince kaplamalar ile zeminde granit-mermer gibi doğaltaşlar ile birlikte kullanıldığı düşünüldüğünde büyük bir yangın yükü barındırmadığı düşünülebilir. TSE K 518 ve TS EN 81-20’ de istisna olarak şu madde yer almaktadır:

Boya rötuşları, duvar üzerindeki 0,30 mm’ye kadar lamineler ve çalıştırma tertibatı gibi donanımlar, aydınlatma ve göstergeler yukarıdaki gereklerden hariç tutulmuştur.

Buna ek olarak kabin içinde kullanılabilecek olan ve 2000/605/EC sayılı AB Komisyonu Kararı ile değişik, 96/603/EC sayılı Yangına Katkı Sağlamayan A1 Sınıfı Malzemelere Ait Listeyi Ortaya Koyan AB Komisyonu Kararı [8] gereği deney yapmaya gerek kalmaksızın A1 ve A1fl olarak değerlendirilen malzemeler hem bu komisyon kararlarında hem de Binaların Yangından Korunması hakkında Yönetmelik ekinde verilmiştir. Listede verilen ve asansör kabin üreticilerini ilgilendirebilecek belli başlı ürünler demir, çelik ve paslanmaz çelik, bakır ve bakır alaşımları, çinko ve çinko alaşımları, alüminyum ve alüminyum alaşımları, kurşun, doğaltaş ve arduvaz birimler, karo mozaikler, seramik, cam olarak sayılabilir. Detaylı listeye ilgili komisyon kararından veya Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmelik eklerinden ulaşılabilir.

Kabin üreticilerinin kabin imalatında kullandıkları malzemelerin bu şartları sağladığı ilgili tedarikçilerinden sorgulayacakları test sertifikaları ile teyit edilmelidir.

NOT:

Türkiye’ de TSE tarafından TSE K 518 Belgelendirme kriteri üzerinden belgelendirilmiş 27 adet firma bulunmaktadır ve bu firmalar www.tse.org.tr adresi üzerinden belgeli firma arama başlığı altında sorgulaması yapılabilmektedir [9].

KAYNAKÇA*
[1] Binaların Yangından Korunması Hakkındaki Yönetmelik
[2] TSE K 518: 2016 Asansör Kabini
[3] TS EN 81-20: 2014 Asansörlerin yapım ve kurulumu için güvenlik kuralları – İnsan ve eşyanın taşınması için asansörler – Bölüm 20: İnsan ve eşya asansörleri
[4] TS EN ISO 11925-2:2015 Yangın deneylerine reaksiyon - Aleve doğrudan maruz kalan ürünlerin tutuşabilirliği - Bölüm 2: Tek alev kaynağıyla deney
[5] TS EN 13823+A1: 2015 Yapı ürünleri için yangına tepki deneyleri-Tek bir yakma unsuru ile ısıl etkiye maruz kalan döşemeler haricindeki yapı ürünleri
[6] TS EN ISO 9239-1:2011 Döşemelerin yangına tepki deneyleri - Bölüm 1:Yanma davranışının radyan ısı kaynağı kullanılarak tayini
[7] TS EN 13501-1+A1: 2013 Yapı mamulleri ve yapı elemanları, yangın sınıflandırması bölüm 1: Yangın karşısındaki davranış deneylerinden elde edilen veriler kullanılarak sınıflandırma
[8] 2000/605/EC sayılı AB Komisyonu Kararı ile değişik, 96/603/EC sayılı AB Komisyonu Kararı
[9] Web Sayfası www.tse.org.tr [Erişim Tarihi: 07.12.2017]
* Standartların yanlarında yazan tarihler ilgili EN veya ISO standartlarının Türk Standardı (TS) olarak kabul edildikleri veya revize edildikleri en son tarihe ait yılı göstermektedir. Yararlanılan esas kaynağın tarihi bu tarihe göre farklılık gösterebilir.

Biyografik Detay

Dr. Metehan ÇALIŞ, Türk Standardları Enstitüsü’ nde 2014 yılında TSE’ nin öz sermayesi ile kurulmuş olan yangın, akustik ve ısı yalıtım testlerinin Türkiye’ de tek bir çatı altında toplandığı Yapı Malzemeleri Yangın ve Akustik Laboratuvarında müdürlük görevini yürütmektedir. Bu görevi yanı sıra CEN TC 127 Binalarda Yangın Güvenliği teknik komitesinde ve EGOLF (European Group of Organisations for Fire Testing, Inspection and Certification)’te kurum adına temsilci olarak görev almaktadır. 🌐